Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 17595
تاریخ انتشار : 15 آبان 1391 15:22
تعداد بازدید : 1471

درآمدي بر فلسفه هنر از ديدگاه فيلسوفان اسلامي

دکتر حسین هاشم نژاد در مقاله ای با عنوان "درآمدي بر فلسفه هنر از ديدگاه فيلسوفان بزرگ اسلامي " به فلسفة هنر، مبادي و مباني هنری و غيرهنري هنر پرداخته است.

دکتر حسین هاشم نژاد در مقاله ای با عنوان "درآمدي بر فلسفه هنر از ديدگاه فيلسوفان بزرگ اسلامي " به فلسفة هنر، مبادي و مباني هنری و غير هنري هنر پرداخته است.

 فلسفه هنر به تبيين مبادي و مباني غيرهنري هنر يا به تعبير ديگر به تبيين مبادي فلسفي هنر مي پردازد. هر چند فلاسفه اسلامي بخش مستقلي را در آثار خود به فلسفه هنر اختصاص نداده اند، اما به طور پراكنده در لابلاي مباحث گوناگون به طرح مباحثي پرداخته اند كه در قالب فلسفه هنر مي گنجد. چنان چه در مورد معرفت شناسي و فلسفه علم هم وضع به همين منوال است.

يكي از مباحث محوري در فلسفه هنر بحث زيبايي است. فيلسوفان اسلامي تعاريف و ديدگاه هاي ويژه درباره زيبايي دارند به عقيده حكماي اسلامي زيبايي هاي موجود در اين عالم جلوه هاي ناقص و مقيدي از زيبايي مطلق يعني حق تعالي هستند. دومين بحث محوري در فلسفه هنر، نقش خيال در پيدايش آثار هنري است. حكماي اسلامي به وجه مبسوط به بحث خيال و قوّه خيال و عالم خيال و تاثير آن در پيدايش آثار هنري مثل شعر پرداخته اند

از طرف ديگر در تلقي متعالي صدرالمتالهين از فلسفه هنر، منشأ هنر برخي اسماء و صفات الاهي از قبيل خالقيت و احسن الخالقيت حق تعالي دانسته شده است به اين بيان كه همه انسان ها به نحو تشكيكي خليفه خداوند و وارث صفات الاهي اند. هنرمندان هم با خلق آثاري در حدّ خود تجلي بخش اين اسماء و صفاتند. همچنين حكماي اسلامي تلقي متعالي از محاكات دارند كه با تلقي افلاطون و ارسطو از محاكات تفاوت عميق دارد و بسيار ژرف تر از آن ها است.

فلسفه هنر

 يكي از اقسام فلسفه هاي مضاف ، فلسفه هنر است . فلسفه هنر به تبيين چيستي هنر و مباني نظري و فلسفي آن مي پردازد. گاهي از اين مباني نظري با عنوان مباني متافيزيكي و مابعدالطبيعي هنر اسم برده مي شود. بايد توّجه داشت كه در اين كاربرد، متافيزيك يا مابعدالطبيعه به معناي عامّ به كار رفته و معادل الاهيّات نيست . اساسي ترين پرسش ها در فلسفه هنر عبارتند از هنر چيست ويژگي ذاتي هنر كه در همه هنرها محفوظ و ثابت است ، كدام است ؟ منشأ هنر چيست ؟ غايت و هدف هنر چيست ؟ مصاديق هنر كدامند؟ كاركردهاي هنر براي شخص هنرمند و مخاطب ها چيست؟ كاربردهاي هنر چيست ؟ آيا هنر مي تواند معرفت زا يا معرفت افزا باشد يا نه؟همچنين مي توان گفت فلسفه هنر به تبيين مبادي و مباني غير هنري هنر يا مباني تئوريك و فلسفي هنر مي پردازد.

 ريشه شناسي واژه هنر

 واژه هنر در زبان هاي اروپايي به يوناني تِخْنِه (techne) به لاتين آرتوس و آرتيس (artis) و آرس (ars)، به فرانسه آر (ar) و به انگليسي آرت (art) و به آلماني كونست (kunst) گفته مي شود كه از ريشه هندي و اروپايي ar به معناي ساختن و به هم پيوستن و درست كردن آمده است .

 اين الفاظ در تاريخ گذشته اروپا فقط براي هنرهاي خاصّ به كار نمي رفته؛ بلكه به معناي فضيلت هم به كار مي رفته است . هر چند بيشترين كاربرد آن در فرهنگ يوناني در اصطلاح هنرهاي هفتگانه يونان و در قرون وسطا در اصطلاح هنرهاي آزاد بوده است كه هنرهاي فكري بوده اند.

 اصل و ريشه هنر در زبان فارسي به سانسكريت باز مي گردد و با لفظ سونر (sunar) و سونره ، (sunara) كه در اوستايي و پهلوي به صورت هونر(hunar) و هونره (hunara) (سو = هو به فارسي نيك و خوب ، نر و نره به فارسي به معناي مردي و زني ) به معناي نيك مردي و نيك زني ، هم ريشه است . در زبان فارسي قديم نيز چهار هنران به معناي فضايل چهارگانه شجاعت ، عدالت ، عفت و حكمت ( به معناي فرزانگي ) آمده است.

 واژه هنر در قلمرو زبان فارسي در طول تاريخ معاني متنوع داشته؛ از جمله به معناي كمالات ، فضايل ، حسنات ، برتري ها، صفات نيك ، توانايي ، قابليّت ها، توانمندي ، قدرت ، صنعت ، حرفه ، كسب ، و خطر و تهديد به كار رفته است

 چون غرض آمد هنر پوشيده ماند               صد حجاب از دل به سوي ديده شد

 حافظ

 قلندران حقيقت به نيم جو نخرند             قباي اطلس آن كس كه از هنر عاري است

 سعدي

     گر هنر داري و هفتاد عيب اگر مرد هست از هنر بهره

     دوست نبيند بجز آن يك هنر ور هنر خود بگويد نه صاحب هنر

 سعدي

     تكيه بر تقوا و دانش در طريقت كافريست عيب مي جمله بگفتي هنرش نيز بگو عشق مي ورزم و اميد كه اين فنّ شريف

     راهرو گر صد هنر دارد توكل بايدش نفي حكمت مكن از بهر دل عامي چند چون هنرهاي دگر موجب حرمان نشود

 حافظ

 با صرف نظر از معناي عامّ هنر كه حتي امروزه هم كاربردي گسترده دارد، هنر در معناي خاصّ خود به مصاديق ويژه اي از قبيل شعر، نقّاشي، فيلم ، عكّاسي ، خطّاطي ، تئائر، منبت كاري ، مجسّمه سازي ، نمايشنامه نويسي ، و... اطلاق مي شود.

 ماهيّت هنر

 مفهوم هنر از جمله مفاهيمي است كه در طول تاريخ انديشه ، ده ها بلكه صدها تعريف براي آن ارائه شده، در حالي كه هنوز هم عقيده بر اين است كه تعريف تامّ و تمام براي هنر عرضه نشده است. مفهوم هنر از اين حيث با مفاهيمي از قبيل دين ، فرهنگ و...شباهت دارد؛ از اين رو در بيان ماهيت هنر نبايد به دنبال جنس و فصل حقيقي و حدّ تام گشت؛ بلكه بايد به تعريفي كه تا حدودي جامع افراد و مانع اغيار باشد، بسنده و قناعت كرد. چنان كه مي دانيم، در تعاريف منطقي به دنبال ويژگي هاي ذاتي معرَّف مي گردند. تعيين اين كه ويژگي ذاتي هنر كه در همه آثار هنري موجود باشد چيست، از محوري ترين مباحث فلسفه هنر در محافل آكادميك است. از ديدگاه افلاطون ويژگي ذاتي در هنر تقليد است. مبسوط اين نظريه در كتاب دَهم جمهوري افلاطون آمده است . به عبارت ديگر، تقليد، اساس و بنياد هنر را تشكيل مي دهد؛ از اين رو در هر اثر هنري و در همه اقسام هنرها تقليد به چشم مي خورد؛ براي مثال نقّاش يا از طبيعت تقليد مي كند و تصوير و شكل يك اسب يا يك منظره طبيعي مانند كوه و جنگل را مي كشد يا از مصنوعات انساني تقليد مي كند و مثلاً ساختمان يا ميز و غيره را به تصوير مي كشد. مجسمه ساز مقلِّد است . چون شكل انسان يا حيواني را در قالب مواد فلزي يا چوبي به تصوير مي كشد. همين طور به عقيده افلاطون هنر شعر و شاعري هم نوعي تقليد است . چون شاعري مثل هومر هنرش اين است كه به وصف شاعرانه جنگ هاي يونان باستان مي پردازد و سرداران بزرگ يوناني را تعريف و تمجيد مي كند يا در رساي كشته شدن آن ها اشعار تراژديك مي سرايد؛ پس هومر خودش سردار و جنگاور و شجاع نيست ؛ بلكه تصوير و شكل و جلوهاي شجاعت ديگران را به تصوير مي كشد.

 به عقيده افلاطون ، هنرمند گاهي دو مرحله و گاهي سه مرحله از حقيقت دور است؛ چون به نظر افلاطون حقايق اشيا همان ايده هاي اوليّه يا حقيقت هاي مُثُلي هستند كه يكي ديدگاه معروف ديگر در تعريف هنر، نظريه مكتب احساس گروي يا اكسپرسيونيسم است. بنيانگذار و چهره معروف اين مكتب لئون تولستوي نويسنده نامدار اهل روسيّه است . در دوره معاصر، متفكّر نامدار گالينگوود بيان جديدي از اين نظريه ارائه كرد و سرانجام سوزان لَنْگِر از ديگر شخصيت هاي شاخص اين مكتب است .

 شرح اصيل و دقيق اين نظريه در كتاب هنر چيست؟ تولستوي آمده است . اين نظريّه معتقد است ويژگي ذاتي در هنر، بيان و انتقال احساسات دروني هنرمند به مخاطب است . به عبارت ديگر، يك اثر هنگامي اثر هنري است كه احساسات هنرمند را به مخاطبان انتقال دهد. اگر اين ويژگي در يك اثر وجود نداشته باشد نمي توان آن را اثر هنري ناميد؛ بنابراين، بنياد و بنيان هنر بر سرايت احساسات از هنرمند به مخاطب بنا نهاده شده است .

 تولستوي :

 هنر يك فعاليّت انساني است و عبارت است از اين كه انساني آگاهانه و به ياري علائم مشخَصِّه ظاهري ، احساساتي را كه خود تجربه كرده است ، به ديگران انتقال دهد؛ به طوري كه اين احساسات به ايشان سرايت كند و آن ها نيز آن احساسات را تجربه نمايند و از همان مراحل حسّي كه او گذشته است ، بگذرند (تولستوي، همان، ص55).

 هنر، توليد موضوعات دلپذير نيست . مهم تر از همه ، لذّت نيست؛ بلكه وسيله ارتباط انسان ها است . براي حيات بشر و براي سير به سوي سعادت فرد و جامعه انساني ، موضوعي ضروري و لازم است؛ زيرا افراد بشر را با احساسات يكسان ، به يك ديگر پيوند مي دهد (همان،57).

 فقدان تعريف واحد و معيار مشخّص براي زيبايي و هنر در دوران معاصر به پيدايي نوعي هرج و مرج در تعريف آثار هنري انجاميد. چه بسا تابلو نقاشي از ديد يك ناظر زيبا تلقي مي شد و از ديد ناظر ديگر زيبا نبود. در نتيجه هرج و مرج در معناي زيبايي و هنر، در قرن بيستم مكتبي شكل گرفت كه تعريف فوق العاده باز و عامّي براي هنر ارائه كرد كه در پرتو آن ، بسياري از آثار پديد آمده كه در تعاريف ديگر، هنر تلقي نمي شدند، اثر هنري نام گرفتند. فورماليسم يا صورت گرايي كه گاهي شكل گرايي ، نمودگرايي و فرم گرايي هم ناميده مي شود، ابتدا به وسيله كليو بل ( (Clive Bell ارائه شد؛ سپس افرادي مثل راجر فراي Roger Fry) ) آن را حمايت كردند. اين ديدگاه معتقد است كه ويژگي ذاتي هنر چنانچه در نظريّه محاكات ابراز مي شد، در بازنمايي طبيعت و جهان بيرون نيست و همچنين ويژگي ذاتي هنر بيان و انتقال احساسات نيست ؛ چنان كه در مكتب اكسپرسيونيسم بيان مي شد؛ بلكه ويژگي ذاتي آثار هنري ارائه صورت ، نمود يا شكل جالب توجّه است . هر اثر و صُنع بشري كه صورتي ارائه دهد و آن صورت و شكل ، توجّه ديگران را به خود جلب كند، اثر هنري است . ضرورتي ندارد كه اين صورت ارائه شده به نظر همه يا عدّه اي زيبا باشد؛ بلكه همين كه توجّه انساني را به خود جلب كرد اثر هنري خواهد بود.

 تعريف هنر از ديدگاه فيلسوفان اسلامي

 در كتاب هاي فيلسوفان اسلامي براي هنر (يا معادل عامّ آن يعني فنّ وصنعت) به معناي امروزي آن كه شامل مصاديق متعددي مي شود، تعريفي نيافتيم؛ بلكه به طور عمده به تعريف جداگانه مصاديق هنر از قبيل شعر، موسيقي وغيره پرداخته شده است. براي مثال در تعريف شعر به معناي عامّ گفته شده است؛

 كل كلام مخيّل يقتضي لنّفس قبضاً وبسطاّ (حلّي، 1381: ص438) يعني شعر هر سخن خيال انگيزي است كه باعث قبض و بسط روح مي شود.

 يا در تعريف شعر به معناي خاصّ گفته شده است:

 كلّ كلام موزون متساوي الاركان مقفّي. هر سخن موزوني كه داراي اركان مساوي وقافيه باشد (همان)؛

 امّا با در نظر گرفتن مجموعه نوشته ها و سخنان فيلسوفان اسلامي مي توان تعريفي براي هنر بازسازي كرد كه در آن، عنصر زيباآفريني، ذاتي هنر است . در هر اثر و فعاليت هنري ويژگي زيبا آفريني ، حضور دارد. بدون عنصر زيباآفريني، هنر، هنر نيست . اگر تابلو نقاشي يا فرش دستباف ، دلنواز به نظر مي رسد و اگر تابلو خطاطي يا قطعه شعري را اثر هنري تلقي مي كنيم ، بدان سبب است كه جلوه هاي زيبايي در همه آن ها محسوس و مشخص است . قوام هنر به زيبايي است . هر چند در تعريف زيبايي و چگونگي آن و اين كه آيا مطلق است يا نسبي مي توان بحث و مناقشه ها كرد. ترديدي نيست كه ما زيباي مطلق و زيبايي كه بين همه انسان هاي داراي فطرت سالم ، زيبا تلقي شود، داريم . از طرف ديگر، خيلي از زيبايي ها هم هستند كه نسبي اند و طبق ذائقه افراد تفاوت مي كنند. نتيجه اين كه صرف نظر از هر تعريفي كه براي زيبايي داشته باشيم ، در ذات هنر، زيبايي و زيبايي آفريني نهفته است؛ بنابراين مي توان هنر را اين گونه تعريف كرد :

 فعل زيبا آفريني انسان .

 تقريباً همه مصاديق فعلي هنر كه عرف جامعه به آن ها عنوان هنر اطلاق مي كند، داخل اين تعريف مي گنجند؛ به ويژه اين كه افزون بر زيبايي مطلق و مشترك به وجود زيبايي هاي نسبي هم قائل باشيم . از طرف ديگر، زيبايي را به زيبايي محسوس محدود نكنيم ؛ بلكه آن را به زيبايي معنوي تعميم دهيم كه شامل زيبايي نهفته در شعر يا در برخي شاخه هاي ديگر هنر مثل تئاتر و سينما هم بشود. هنر خطاطي به راحتي در اين تعريف مي گنجد؛ در حالي كه در تعريف ارسطو نمي گنجيد؛ چون در هنر خطاطي نمي توان گفت تقليد از طبيعت وجود دارد؛ چرا كه طبيعت خطاطي نمي كند يا در مورد شعر هم همين طور.

 فلسفه هنر نزد فيلسوفان اسلامي

 فيلسوفان بزرگ اسلامي كتاب ويژه اي كه فقط به مباحث فلسفه هنر بپردازد، تاليف نكرده اند. به طور عمده علّت اين بوده است كه در دوره آن ها فلسفه هنر به صورت يك دانش و معرفت خاصّ تمايز پيدا نيافته بود.چنان كه درباره معرفت شناسي يا ساير فلسفه هاي مضاف هم وضع به همين منوال است؛ امّا مباحث مربوط به فلسفه هنر كم و بيش در آثار فيلسفان اسلامي به صورت پراكنده مطرح شده است. به طور معمول بحث از چيستي زيبايي و خاستگاه آن ذيل مباحث مربوط به صفات كماليّه وجماليّه حق تعالي مطرح مي شود. بحث از شعر و زيباي هاي ادبي و منشأ و آثار آن ها در مبحث صناعات خمس مطرح مي شود. همين طور در بحث از قوّه متخيّله و مبحث عشق مي توان برخي مباحث مربوط به فلسفه هنر را يافت. به نظر مي رسد سامان دهي به اين مباحث و تنظيم آن ها در يك ساختار منطقي و مطابق با متون فلسفه هنر معاصر ضرورت اولويّت است.

 واژه فنّ وصنعت به جاي هنر

 فيلسوفان اسلامي از كلمه هنر استفاده نكرده اند. (ناگفته نماند كه درگذشته نزديك در زبان و ادبيّات فارسي واژه هنر به معنايي كه امروزه به كار مي رود و شامل مصاديقي مثل شعر و نقاشي و... مي شود، به كار نمي رفته است؛ افزون بر اين كه اكثر متون فلسفي فيلسوفان اسلامي به زبان عربي است. فيلسوفان اسلامي به جاي واژه هنر از دو كلمه فنّ و صنعت استفاده كرده اند؛ امّا اين دو واژه هم فقط در مورد هنر به كار نرفته اند؛ بلكه كاربرد گسترده و عامّي دارند كه فقط يكي از كاربردهاي آن ها در كتاب هاي فيلسوفان اسلامي در معناي هنر است.

 تعريف زيبايي در نزد فيلسوفان

 در تعريف استنباط شده از متون فيلسوفان اسلامي بر روي عنصر زيبايي و زيبا آفريني تاكيد شده؛ از اين رو ضرورت دارد به تعريف زيبايي پرداخته شود:

فارابي، زيبايي را چنين تعريف مي كند:

 الجمال و البهاء والزينه في كلّ موجود هو ان يوجد وجوده الافضل ويحصل له كماله الاخير (فارابي، 1991: ص52). پيدايي وجود برتر هر موجودي و حصول واپسين كمالش زيبايي است.

 فهم مقصود فارابي خالي از صعوبت نيست. بهتر است در قالب چند تمثيل آن را تحليل وبررسي كنيم. وجود برتر درخت انار به اين است كه بيشترين انار و بهترين و شيرين ترين انار را توليد كند، برتري درخت انار به اين نيست كه مثل سرو راست قامت و به اندازه بيد و سپيدار و نارون دراز و طويل باشد. برتري گوسفند ماده به اين است كه در حدّ اعلا شير و گوشت و پشم توليد كند، نه به اين است كه مثل غزال قشنگ و خوش منظر و مثل قناري خوش آواز باشد. وجود برتر انسان به اين است كه بيشترين تشابه را به حق تعالي داشته باشد و مظهر اسما و صفات جمال و جلال خداوند باشد؛ امّا داشتن چشماني به تيزي چشمان عقاب و گوش هايي به تيزي گوش هاي برخي حيوانات و... براي انسان وجود برتر و كمال نهايي تلقي نمي شود. به همين سياق در هر موجودي، زيبايي آن به نحوه وجود افضل و برتر آن است. اين تعريف از زيبايي شبيه تعريف سقراط و افلاطون از زيبايي است كه مطابق آن، زيبايي بيشتر به اموري از قبيل مفيد بودن، سودمند بودن وخير و نيك بودن ناظر است.

 ابن سينا سه امر را مقوّم زيبايي تلقي مي كند (ابن سينا، 1953: ص17).

 داشتن نظم؛ 2. داشتن تاليف؛ 3. داشتن اعتدال كه نتيجه اين سه، حصول تناسب و هارموني است. تعريف زيبايي به تناسب و هماهنگي پيوسته مناقشاتي به دنبال داشته است؛ از جمله اين كه اين تعريف صرفا شامل زيبايي هاي محسوس و مادّي مي شود، نه زيبايي هاي معقول و معنوي؛ چون وجود هاي بسيط مثل حق تعالي داراي اجزا نيستند تا بين اجزا تناسب و هماهنگي باشد. در دفاع از تعريف پيشيني گفته شده است كه حتّي در وجودهاي بسيط هم نوعي هماهنگي و تناسب وجود دارد؛ براي مثال در حق تعالي بين صفات گوناگونش هماهنگي هست. بين رحمانيّت و رأفت خدا از يك طرف و قهاريّت و جباريّت خداوند از طرف ديگر هماهنگي وجود دارد.

 در آثار فيلسوفان اسلامي حُسن و زيبايي مساوي با خير و نيكي تلقي شده است. نه صرفاً به معناي خير و نيكي اخلاقي؛ بلكه به معناي خير و نيكي هستي شناسانه و وجودي.

 ابن سينا زيبايي، به ويژه زيبايي خدا را چنين تعريف مي كند :

 زيبايي خدا يعني به گونه اي باشد كه بر اوضرورت دارد؛ چنان باشد (ابن سينا، 1363: ص368).

 براي مثال قدير بودن، لطيف بودن، كريم بودن، و جواد بودن بر حضرتش ضرورت دارد؛ بنابراين اگر قدير، لطيف، كريم و جواد نبود، در واقع زيبا نبود.

 منشأ زيبايي از نظر فيلسوفان اسلامي

 فيلسوفان اسلامي منشأ همه زيبايي ها را زيباي مطلق يعني حق تعالي مي دانند. در ديدگاه آن ها زيبايي هاي موجود در اين جهان همگي سايه وجلوه اي از زيبايي حق تعالي است. ابن سينا مي گويد:

 الواجب الوجود له الجمال و البهاء المحض، وهو مبدأ جمال كل شيءٍ. و بهاء كل شيءٍ (همان) يعني واجب الوجود داراي زيبايي محض و حُسن محض است و مبدأ و منشأ زيبايي و حُسن هر چيزي است.

 صدرالمتاّلهين شيرازي مي فرمايد:

 هر زيبايي و كمالي رشحه اي و پرتوي از زيبايي و كمال خداوند است (صدرالمتاّلهين، بي تا: ج1، ص115).

 يا در جاي ديگر مي فرمايد:

 هو مبدأ كل خير و كمال و منشأ كلّ حُسن جمال. يعني حق تعالي سرچشمه هر نيكي و كمال، و منشأ هر زيبايي و حُسن است (صدر المتاّلهين، همان).

 صدرالمتاّلهين در جلد دوم اسفار، هر زيبايي را كه در اين جهان است، سايه و پرتوي از زيبايي موجود در جهان هاي بالا و عوالم ديگر مي داند كه البته در آن عوالم خالي و عاري از هر گونه نقص و شائبه و تغييرند؛ اما در اين جهان مشوب به ماده و نقص و تغييرند.

 هر نيرو، كمال و منظره و زيبايي كه در اين جهان فرودين يافت مي شود، در حقيقت سايه و تصويرهايي هستند از آنچه در جهان فرازين است. اين امور تنزّل يافته و متكثّر شده اند و به صورت جِرم درآمده اند، بعد از آن كه از هر گونه نقص، عيب، بري و پاك، و از هرگونه غبار، زنگار و تاريكي عاري بودند.

 رابطه لذّت و زيبايي از ديدگاه فيلسوفان اسلامي

 از ديدگاه فيلسوفان اسلامي وقتي زيبايي مورد ادراك واقع شود، لذّت حاصل مي شود. به تعبير ديگر، لذّت يا دست كم قسمي از لذّت نتيجه ادراك زيبايي است و هر قدر زيبايي شديد، و ادراك زيبا قوي باشد، به همان اندازه لذّت هم شديد و قوي خواهد بود؛ از اين رو چون خداوند زيباي مطلق است و ذات خود را به نحو اتمّ واكمل درك مي كند، بيش ترين ابتهاج و سرور را دارد.

 الحقّ تعالي اجلُ مبتهج بذاته لانّه مدرك لذاته علي ما هو عليه من الجمال و البهاء وهو مبداء كلّ جمالٍ و زينه و بهاء. حق تعالي بزرگي است كه در ذات خويش داراي بهجت و سرور است؛ چون ذات خويش را چنانچه هست، ادراك مي كند .ذاتي كه زيبا وداراي شكوه و حُسن است و حق تعالي منشأ هر جمال و زينت و حُسن است (صدرالمتاّلهين، بي تا: ص151).

 چنان كه گفته شد، هر چقدر ادراك و شهود زيبايي قوي باشد به همان اندازه لذّت هم شديد خواهد بود؛ از اين رو وقتي مناظر زيبا را از نزديك مشاهده مي كنيم، بيشتر لذّت مي بريم. هر قدر ادراك شديد باشد، به همان اندازه لذّت اتمّ و اكمل خواهد بود. لذّت نگاه كردن به زيبا از نزديك و از جاي روشن بيشتر از لذّت نگاه كردن به آن از مكان دور است؛ چون ادراك يك چيز از مكان نزديك شديدتر است (همان: ص149).

 افزون بر اين كه عنصر زيبايي در هنر باعث ايجاد لذّت است، محاكات هم سبب حصول لذّت مي شود. خواجه نصيرالدين طوسي در كتاب اساس الاقتباس مي فرمايد:

 محاكات لذيذ بود از جهت توهم اقتدار بر ايجاد چيزي و از جهت تخييل امري غريب و به اين سبب محاكات صور مستكره هم لذيذ بود (طوسي، 1376: ص590).

 چون محاكات حتّي صور نازيبا هم لذّت بخش است؛ پس اين لذّت غير از لذّت حاصل شده از زيبايي است و به بررسي جداگانه نياز دارد.

 نقش محاكات درهنر ازديدگاه فيلسوفان اسلامي

 محاكات يا بازنمايي و حكايتگري طبق ديدگاه فيلسوفان اسلامي از جمله مقوّمات برخي يا همه هنرها است. در هنر شعر نقش محاكات اساسي است. شاعر چه بسا با شعر در ذهن مخاطب صحنه سازي و صحنه آرايي مي كند. در واقع ازسوژه مورد نظرش حكايت مي كند و نمايشي از آن در خيال و ضمير شنونده برپا مي كند. تشبيه و تمثيل كه در شعر نقش اساسي دارند، نوعي محاكات هستند؛ براي مثال در اين شعر حافظ:

 مزرع سبز فلك ديدم و داس شب نو يادم از كشته خويش آمد و هنگام درو

 آسمان و قرص ماه در شب هاي اوّل ماه كه به شكل داس است، از مزرعه و درو كردن گندم حكايت مي كند و دوباره مزرعه و درو كردن گندم از اعمال و كردار آدمي در روز حساب و كتاب و حشر و نشر حكايت دارد يا آن را بازنمايي مي كند كه مضمون حديث شريف الدنيا مزرعه الاخره است. بايد توجه داشت كه در هر محاكاتي سه عنصر نهفته: است.

 1. حاكي (حكايت كننده)؛

 2. محكي (آنچه مورد حكايت واقع مي شود)؛

 3. حكايت يا عمل بازنمايي. در مثال پيشين قرص ماه حاكي است. داس محكي است و بازنمايي قرص ماه از داس حكايت است. همچنين غالب اشعار فردوسي حكايتگري و بازنمايي صحنه هاي جنگ هاي پهلوانان و قهرمانان ايران باستان است يا اشعار و مراثي كه در رثاي سالار شهيدان گفته مي شود، نوعي بازنمايي و بازسازي صحنه هاي اتّفاق افتاده در ذهن مخاطب است.

 تعريف محاكات از ديد فيلسوفان اسلامي

 محاكات در ديد فيلسوفان اسلامي معناي ويژه اي دارد كه به طور كامل با معناي مورد نظر افلاطون و ارسطو مطابق نيست. محاكات در نظر فيلسوفان يوناني مساوق و مترادف با تقليد (Mimesis) است؛ امّا محاكات نزد فيلسوفان اسلامي اغلب به معناي حكايتگري است. چنانچه تعليم و تعلّم را هم قسمي از محاكات تلقي كرده اند (ابن سينا، 1363: ص153) تعليم هم نوعي از محاكات بود. چه تصوير امري موجود است در نفس و همچنين تعلّم (طوسي، 1367: ص591) يعني علم حصولي، حصول صورت هاي ذهني اشيا در ذهن است و اين صورت ها از مصاديق عيني حكايت مي كنند؛ پس صور ذهني حاكي هستند و مصاديق نفس الامري محكي اند و بازنمايي اين صور از آن مصاديق هم حكايت است؛ بنابراين، مفهوم محاكات نزد فيلسوفان اسلامي خيلي عام تر از مفهوم آن نزد افلاطون و ارسطو است. با اين مقدّمه به تعريف محاكات از ديدگاه فيلسوفان اسلامي مي پردازيم.

 خواجه نصير الدّين طوسي :

 محاكات ايراد مثل چيزي بود به شرط آن كه هو هو نباشد (همان)؛

 يعني محاكات ايجاد و خلق شبيه و مثل و مانند يك پديده و چيزي است بشرط اين كه اين ايجاد شده همان چيزي نباشد كه مُدل و مورد شبيه سازي واقع شده است؛ براي مثال، صورت ذهني آتش، محاكاتي از وجود عيني آن است، امّا خود وجود عيني نيست؛ چون اگر خود وجود عيني بود، ذهن را مي سوزاند يا مجسّمه اي كه ساخته مي شود، محاكاتي از وجود حقيقي چيزي است كه مجسّمه آن ساخته شده.

 اقسام محاكات

 محاكات از جهات گوناگون تقسيم شده است. يك تقسيم آن به لحاظ منشأ و سبب است كه در اين تقسيم به سه قسم تقسيم مي شود:

 1. محاكات طبعي كه در اين نوع محاكات منشأ محاكات، طبع موجود با شعور است؛ مثل عمل طوطي كه صدا و آواز ساير موجودات را تقليد مي كند.

 2. محاكات از روي عادت، مانند تقليد شاگرد از نوع حركات و سكنات استادي كه دوستش دارد يا تقليد برخي جوانان از ستاره هاي ورزشي وهنري.

 محاكات از روي خلاقيّت هنري، مانند محاكاتي كه در شعر و نقّاشي موجود است.

 محقق طوسي به اين سه قسم در كتاب اساس الاقتباس اشاره كرده است:

 سبب محاكات يا طبع بود چنان كه در بعضي حيوانات كه محاكات آوازي كنند مانند طوطي... يا عادت بود چنان كه در بهري از مردمان كه بادمان بر محاكات قادر شوند. يا صناعت بود مانند تصوير و شعر و غير آن (همان).

 همچنين محاكات به محاكات قولي و فعلي تقسيم شده. قولي مانند محاكات هنرمندان بازيگر كه با تمرين و ممارست مي تواند صدا و لحن افراد و شخصيت ها را مي توانند تقليد كند. محاكات فعلي مانند طيف گسترده اي از هنرها از جمله فيلم سازي و غيره . محقق طوسي: محاكات به قول بود يا به فعل (همان).

 محاكات در شعر

 گفته شد كه محاكات رُكن مقوّم شعر به معناي سخن مخيّل، موزون و مقفّي است. حال به اين پرسش مي پردازيم كه محاكات چگونه در شعر نقش اساسي را ايفا مي كند.

 در شهر سه قسم محاكات به كار مي رود:

 محاكات به سبب كلام و سخن خيال انگيز، يعني الفاظ و كلمات لطيف و خيال وش از امور و صحنه هايي حكايت مي كنند كه لذّت بخش است يا تاثّرهاي ديگري در شنونده ايجاد مي كند؛ مانند :

  مير ماه و بخارا آسمان

 ماه سوي آسمان آيد همي

 محاكات اين جا به معناي تقليد نيست؛ بلكه به معناي حكايت گري است. شاعر با به كار گيري كلمات سحر انگيز، صحنه ها و صورت هاي جذّاب و لذّت بخشي را در ذهن و خيال شنونده مي آفريند.

 تشبيه و استعاره از جمله محاكات كلامي است كه گاهي حالت بسيط دارد؛ چنان كه سيماي زيبا را به ماه شب چهارده تشبيه مي كنند و گاهي به شكل مركّب؛ چنان كه ماه و ستاره زهره را هنگامي كه كنار هم واقع مي شوند، به كمان سيمين و گلوله زريّن تشبيه مي كنند.

 2.محاكات بوسيله وزن شعر، يعني اشعار اوزان متفاوتي دارند. برخي از وزن ها در شنونده ايجاد سرور و شادي و برخي ايجاد حزن و اندوه مي كند. برخي اوزان او را به رقص در مي آورد و برخي به او حالت وقار مي بخشد.

  محقق طوسي مي فرمايد:

 ... به وزن كه هم محاكات احوال كند و به اين سبب مقتضي انفعالات باشد در نفوس، چه وزني باشد كه ايجاب طيش كند و وزني باشد كه ايجاب وقار كند (همان:ص593).

 محاكات به وسيله نغمه و لحن: اگر شعر به همراه أهنگ و نغمه و آواز باشد، باز حكايت گري ديگري خواهد داشت؛ يعني در ذهن و خيال شنونده صحنه هاي خاصّ و امور ويژه اي را تداعي خواهد كرد.

 محقق طوسي: ... به لحن و نغمه، چه هر نغمتي محاكات حالي كند مانند نغمت دُرشت كه محاكات غضب كند و نغمت حزين كه محاكات حُزن كند و... (همان).

 محاكات در ساير هنرها

 اگر معناي مورد نظر فيلسوفان اسلامي از محاكات را مدّنظر قرار دهيم، چه بسا هيچ هنري بدون محاكات و خالي و عاري از آن نخواهد بود. درك حضور و وجود محاكات در برخي هنرها آشكار است؛ امّا در برخي هنرها پي بردن به محاكات به كار رفته در آن به تامّل نياز دارد. حضور محاكات در نقّاشي، مجّسمه سازي، تئاتر، فيلم، قصّه نويسي و... بديهي است؛ امّا پي بردن به محاكات مورد بحث در هنرهايي مثل خطّاطي و موسيقي و... به تامّل نياز دارد.

 معناي متعالي محاكات در نزد حكيمان اسلامي

 درباره منشأ موسيقي و نغمه هاي خوش و زيبا دو ديدگاه بين حكيمان اسلامي رايج بوده كه اين دو ديدگاه در باره ساير مصاديق هنر هم كم و بيش گفته شده است؛ البته با اندكي تفاوت و تمايز.

 ديدگاه اوّل

 در باره سرچشمه و منشأ نخستين موسيقي و الحان و آواز خوش و نغمه هاي زيبا يك ديدگاه اين است كه حركت افلاك و سيّاره ها داراي نظم و حساب ويژه اي است و از هماهنگي و هارموني ويژه اي پيروي مي كند. از اين حركات هماهنگ، اصوات زيبا و دل انگيزي توليد مي شود كه فقط انسان هاي خاصّي كه داراي روح بسيار لطيف و منزّه هستند مي توانند آن ها را بشنوند. گفته مي شود نخستين بار هِرمس بود كه اين نغمات آسماني را شنيد و بر اساس آن علم و هنر موسيقي را پديد آورد و بعد از او فيثاغورث بود كه به تكميل و تدوين موسيقي پرداخت. آن اصوات زيباي آسماني به موسيقي آسماني معروف است. حكيمان اخوان الصفا چنين ديدگاهي داشته اند (اخوان الصفا، 1424ق: ص225).

 به تعبير مولوي :

     پس حكيمان گفته اند اين لحن ها بانگ گردش هاي چرخ است اين كه خلق

     از دوار چرخ بگرفتيم ما مي سرايندش به طنبور و به حلق

 ديدگاه دوم

 برخي از حكيمان و عارفان هم معتقدند: اين الحان خوش و موسيقي هاي دل انگيز يادگار آن ايامي هستند كه انسان ها به تبع حضرت آدم در بهشت بودند ودر آن جا آوازهاي خوش و زيبا مي شنيدند. بعد از اين كه به زمين هبوط شدند، گاهي در اثر برخي لطافت ها و تنزيه و تزكيه ها بعضي از آن آوازهاي خوش و موسيقي هاي زيبا به يادشان مي افتد و اين منشأ و سرچشمه الحان خوش است؛ البته چنين ديدگاهي در باره خداشناسي فطري هم وجود دارد؛ در تفسير آيه شريفه:

 وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِن بَنِي آدَمَ مِن ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا أَن تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَه إِنَّا كُنَّا عَنْ هذَا غَافِلِينَ (اعراف (7): 172).

 [به خاطر بياور] زماني را كه پروردگارت از پشت و صُلب فرزندان آدم، ذريّه آن ها را برگرفت و آن ها را گواه بر خويش ساخت و فرمود: آيا من پروردگار شما نيستم؟ گفتند: چرا گواهي مي دهيم [چنين كردكه مبادا] روز رستاخيز بگوييد: ما از اين، غافل بوديم.

 حال اين معرفت فطري به پروردگار را مي توان تعميم داد و شامل معرفت به الحان خوش و نغمات زيبا هم دانست و همين منشأ الحان زيبا و موسيقي دل انگيز است. مولوي:

     مومنان گويند كآثار بهشت ما همه اجزاي آدم بوده ايم گرچه برما ريخت آب گل شكي

      نغز گردانيد هر آواز زشت در بهشت آن لحن ها بشنوده ايم يادمان آيد از آن ها اندكي

 اين قسم محاكات يعني محاكات از آسمان ها و ملكوت و بهشت را مي توان محاكات متعالي ناميد كه با محاكات متعارف فاصله بسياري دارد. در ادامه خواهيم ديد كه چنين ديدگاهي اختصاص به موسيقي و الحان خوش نداشته و شامل حدّاقل برخي مصاديق ديگر هنر هم مي شود.

 نقش خيال در هنر از ديدگاه حكيمان اسلامي

 از نظر حكيمان اسلامي، مقوّم ديگر اثر هنري اعمّ از شعر و غيره عنصر خيال است. چنانچه شعر را به كلام مخيّل يعني سخن تخيّلي و خيال انگيز تعريف كرده اند و حتّي خيال را نوعي محاكات طبيعي قلمداد دانسته اند. محقق طوسي مي فرمايد: و خيال به حقيقت محاكات نفس است اعيان محسوسات را و ليكن محاكاتي طبيعي (طوسي، همان: ص591).

 در توضيح خيال بايستي خاطر نشان شد كه فلاسفه اسلامي براي انسان چهار قوّه ادراكي قائل هستند:

 1. قوّه حسّي؛

 2. قوّه خيالي؛

3. قوّه وهمي؛

 4. قوّه عقلي .

 هر يك از اين قوا داراي ويژگي خاصّ خود هستند كه در كتاب هاي فلسفي به طور گسترده بيان شده است. در خصوص قوّه خيال و تعريف ادراك خيالي وحدت نظر وجود ندارد . برخي آن را نيمه مجرّد و نيمه مادّي مي دانند؛ مانند شيخ رئيس، و برخي آن را مطلقاً مجرّد مي دانند؛ مانند صدرالمتالّهين.

شيخ رئيس : اگر شخصي غايب باشد چون در خيال آيد. با مقدار محدود باشد و با الوان مخصوص و با موضع مخصوص و اين معاني همه از لواحق مادت است؛ پس صورت خيالي اگر چه مجرّد است از مادّت، از لواحق مادّت مجرّد نيست.

 شيخ اشراق معتقد است كه صورت هاي خيالي مخلوق و ساخته و پرداخته ذهن نيستند؛ بلكه صورت هاي خيالي شبيه محسوسات وجود مُنحاز دارند؛ بنابراين، ادراك خيالي يعني مشاهده اين صورت ها در جهان خاصّ خودشان. جهاني كه صورت هاي خيالي در آن تحقّق دارند. اين جهان مادّي نيست؛ بلكه جهاني است كه عالَم خيال مُنفصل يا عالَم مُثُل ناميده مي شود (سهروردي، 1355: ص212) و سرانجام از نظر صدرالمتالّهين، هم صورت هاي حسّي و هم صورت هاي خيالي مجرّد هستند.

نكته ديگر اين كه گاهي صورت خيالي، صورتي است كه بعد از قطع رابطه حسّي و بصري در ذهن انسان نقش مي بندد وگاهي صورت خيالي به وسيله خود ذهن با تركيب دو يا چند صورت خيالي به معناي اوّل ساخته مي شود؛ مانند تصوّر كوه طلايي، دريايي از سيماب و... .

بعد از ذكر اين مطالب بايد گفت كه عنصر خيال در آثار هنري نقش اساسي ايفا مي كند و همين عنصر، ويژگي خاصّي به آثار هنري مي بخشد؛ از جمله اين كه از نظر حكيمان اسلامي افعال و اقوالي كه از خيال سرچشمه مي گيرند، توام با تخيّل هستند و توده مردم را بيشتر از گفتارهاي برهاني و تعقّلي به عمل، واكنش، حركت و تكاپو وا مي دارند.

 محقق طوسي :

 نفوس اكثر مردم تخيّل را مطيع تر از تصديق باشد و بسيار كسان باشند كه چون سخني مقتضاي تصديق تنها شنوند، از آن متنفّر شوند و سبب آن است كه تعجّب (شيفتگي و خوشايند) نفس از محاكات بيشتر از آن بود كه از صدق، چه محاكات لذيذ بود (طوسي، همان: ص588).

 هرچند تاثير خيال در نفوس توده مردم به مراتب بيشتر از تاثير برهان است، اكثر حكيمان اسلامي ادراك خيالي را ضعيف تر و كم ارزش تر از ادراك عقلي و استدلالي مي دانند. از ديدگاه حكيمان اسلامي ارزش قياس شعري و مخيّلات بسيار كمتر از ارزش يقينيات و قياس برهاني است. در اين بين يك تلقي متعالي از خيال و قوّه خيال وجود دارد كه مطابق آن نه تنها ارزش خيال و تخيّل كمتر از تعقّل نيست، بلكه بيشتر از آن است.

 تلقّي متعالي از خيال وتخيّل

 برخلاف تلقّي رايج، از ديدگاه ابن عربي، عارف نامدار جهان اسلام قوّه خيال اشيايي را در ذهن حاضر مي كند كه در جهان مادّي حضور ندارند. اين حضور امري موهوم نيست. به عبارت ديگر، ذهن اشيايي را نمي بيند كه در هيچ عرصه و مرتبه اي از عالم هستي وجود نداشته باشند. در حقيقت، تخيّل يعني ادراك و شهود اموري كه در جهاني بالاتر و والاتر از جهان مادّي و محسوس قرار دارند. اين مرتبه از هستي عالم مثال يا ملكوت خوانده مي شود.

 توضيح اين كه عارفان سلسله مراتب وجود را پنج مرتبه مي دانند كه طبق اصطلاح خاصّي كه ابن عربي وضع كرده است هر مرتبه را حضرت مي نامند و پنج مرتبه را حضرات خمسه الاهيه مي دانند (ابن عربي، بي تا: ج2، ص42) (چون هر مرتبه جز ظهور و تجلّي حق تعالي چيزي نيست و عارفان در واقع مصداقي براي وجود بي نهايت باري تعالي قائل نيستند و به همين جهت برخي اصلاً از مراتب وجود سخني به ميان نمي آورند و همان حضرات را به كار مي برند. اين مراتب يا حضرات عبارتند از:

 1.عالم فلك يا جهان مادّي و جسماني؛

 2.عالم ملكوت يا جهان برزخ يا مثال(عالم خيال)؛

 3.عالم جبروت يا فرشتگان مقرّب؛

 4.عالم لاهوت يا عالم اسما و صفات الاهي؛

 5.عالم هاهوت يا غيب الغيوب ذات باري تعالي؛

 ميان اين مراتب و عوالم، مرتبه جبروت و آنچه ما فوق آن قرار دارد، خالي و عاري از هرگونه شكل و صورت و مظاهر صوري است؛ در حالي كه ملكوت يا همان عالم خيال و مثال داراي صورت است؛ امّا مادّه ندارد و حكيمان بعدي براي آن مادّه و جسمي لطيف غير از مادّه عالم محسوس قائل شده اند؛ به همين جهت نيز اين عالم را عالم صور معلّقه مي نامند؛ يعني جهاني كه صورت با مادّه المواد (هيولا به معناي مشّايي) تركيب نشده است، پس عالم مثال از لحاظ معناي مشّايي فاقد مادّه يا هيولا است؛ امّا به معناي اشراقي و عرفاني، مادّه خود مادّه و جسم لطيف دارد كه همان جسم رستاخيز است و تمام اشكال وصور برزخي اعم از صور بهشتي و دوزخي متعلق به همين عالم و داراي جسم لطيف است. اين عالم داراي حركت، مكان و زمان خاصّ خود است و اجسام و رنگ ها و اشكالي واقعي غير از اجسام اين خاكي دارد. اين عالم ( عالم مثال يا خيال) مرتبه صوري بهشت است و ماواي اصل صور، اشكال و رنگ ها و بوهاي مطبوع اين عالم مادّي است كه به حيات انساني در اين جهان لذّت مي بخشد؛ چون آنچه باعث لذّت و شادي و سرور مي شود، حتّي در عالم محسوسات تذكاري از تجربه لذايذ و شادي هاي بهشتي است كه خاطره آن در اعماق روح انسان هميشه باقي است و مهر آن هيچ گاه از لوح آدمي پاك نمي شود.

 هنر قدسي در واقع نمودار اين فضاي ملكوت، و اشكال و الوان آن جلوه اي از اشكال همين عالم مثالي و خيالي است. آثار هنر قدسي صرفاً از وهم هنرمند ناشي نشده؛ بلكه نتيجه رويت و شهود واقعيتي عيني است كه فقط با شعور و آگاهي خاصّي در وجود هنرمند امكان پذير است.

 فلسفه متعالي هنر از ديدگاه صدرالمتالّهين

 انديشه تشكيك از محوري ترين ديدگاه ها و مباني فلسفي صدرالمتالّهين است. به عقيده وي همه انسان ها در حد ّو ظرفيّت خود خليفه و جانشين خداوند هستند. جانشيني خداوند مختصّ به پيامبران و اولياي الاهي نيست؛ البتّه آن پاكان و برگزيدگان خليفه هاي تامّ و اكمل حقّ تعالي هستند؛ بنابراين، جانشين خداوند شدن امري است مقول به تشكيك كه حدّ اعلي آن در انبيا و اوليا و مراتب پايين و نازل آن در انسان هاي معمول تحقّق دارد .

 به عقيده صدرالمتالّهين، هنرمندان و صنعتگران هم مَظهر اسم و صفت خالقيّت و اَحسن الخالقيّت خداوند هستند و از اين حيث آن ها هم جانشين هاي خداوند هستند. طبق اين ديدگاه، زيبا آفريني هنرمند از روحي خدايي كه به طور جبلّي وارث برخي صفات حق تعالي است سرچشمه مي گيرد.

 صدرالمتالّهين در كتاب اسرار الايات مي فرمايد:

 هر كدام از آحاد بشر، ناقص يا كامل، از خلافت الاهي بهره اي دارند، به اندازه بهره اي كه از انسانيّت دارند. به خاطر فرمايش حق تعالي : او خدايي است. شما را بر روي زمين جانشين قرار داد كه اين آيه به اين اشاره دارد كه هر يك از افراد بشر چه برترين ها و چه غير برترين ها خليفه خداوند بر روي زمين هستند. صاحبان فضيلت در آينه اخلاق ربانّي خود مظاهر صفات جمال خداوندند. حق تعالي با ذات خود در آينه دل هاي انسان هاي كامل تجلّي مي كند؛ كساني كه متخلّق به اخلاق الاهي هستند. تا اين كه آيينه دل آن ها، مظهر جلال ذات و جمال صفات الاهي باشد. انسان هاي ديگر هم جمال و زيبايي خداوند را در آيينه هنرهاي خود متجلّي مي سازند.

 تامّل پاياني

 وقتي سخنان فيلسوفان و عارفان اسلامي را در باره هنر و مصاديق گوناگون آن مثل شعر و موسيقي مورد تامّل قرار مي دهيم، هم توسعه قابل ملاحظه و هم ژرفاي شگفت انگيزي را مشاهده مي كنيم كه در آثار افلاطون و ارسطو اين مضامين بسط يافته و عميق، موجود نيست؛ براي مثال، محاكات در ديدگاه افلاطون صرفاً به تقليد از طبيعت يا صاحبان صنايع مثل نجّارها اطلاق مي شود و از اين روي هنرمند را مقلّدي مي داند كه شايسته نيست به مدينه فاضله راه داده شود؛ امّا همين محاكات در انديشه حكيمان اسلامي معنايي بس متعالي مي يابد كه گاهي حكايتگري از عالم ملكوت است و گاهي حكايت گري از بهشت عدن و طبق تذكار معرفت شهودي در عالم ذَر و همين طور براي نمونه مي توان ديدگاه پيش گفته صدرالمتالّهين را با ديدگاه هاي افلاطون و ارسطو مقايسه كرد. چنين سخنان متعالي بدون ترديد بديع و نو است؛ بنابراين، كساني كه معتقدند ديدگاه حكيمان اسلامي، صرفاّ تكرار و محاكات همان حرف هاي فيلسوفان يونان است، يا بدون پژوهش كافي سخن مي گويند يا از روي غَرَض و مرض.

 منابع و مآخذ :

 1. طباطبايى, محمد حسين, الميزان فى تفسيرالقرآن, قم, اسماعيليان, 1/ 234.

 1.ابن سينا، رساله في ماهيّه العشق، احمد آتش، استانبول1953م.

 2.ابن سينا، الشفاء، الاهيّات، تهران، انتشارات ناصر خسرو، 1363 ش.

 3.ابن عربي، محيي الدين، فتوحات مكيّه، بيروت، دارالاحيا التراث العربي، بي تا، ج2.

 4.اخوان الصفاء وخلّان الوفا، رسائل، بخش رياضي، ج1، بيروت، الدار السلاميه، اوّل، 1412ق.

 5.افلاطون، مجموعه أثار،جمهوري، كتاب دهم، بي جا، بي تا.

 6.حلّي، حسن ابن يوسف، الجوهر النّضيد، قم انتشارات بيدارفر، 1381ش

 7.سهروردي، شهاب الدين، حكمه الاشراق، در مجموعه مصنّفات شيخ اشراق، به تحقيق هانري كربن، تهران، انتشارات انجمن حكمت وفلسفه، ششم، 1355ش

 8.شيرازي، صدرالدّين، اسرار الآيات، تهران، انجمن حكمت وفلسفه، بي تا.

 9.شيرازي، صدرالمتالّهين، اسفار، دارالاحياء لتراث العربي، بيروت، ج 1.

 10.طوسي، نصيرالدين، اساس الاقتباس، تهران، انتشارات دانشگاه تهران،1367 ش.

 11.فارابي، ابو نصر، آرا اهل مدينه الفاضله، بيروت، دارالمشرق، السادسه، 1991م.

 12.هورنر، كريس و وتباكوت آيرس، آشنايي با فلسفه هنر، شهاب الدين قندهاري، تهران، سراج، 1381.

 13.كروچه، بندتو، كليات زيبايي شناسي، فؤاد روحاني، تهران، شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1367.

 14.تولتوي، لئون، هنر چيست؟، كاوه دهقان، تهران، اميركبير، 1364.

 1. . Bell, Clive, Art, London, 1919

 2. Carroll, Noel, Philosophy of Art, London, 1999.

 3. fry, Roger, Vision and Design, New York, Meridian, 1956.

 منبع : فصلنامه قبسات ، شماره 39

ثبت شده توسط : احمد مهدیه

نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

تمامي حقوق اين سايت متعلق به دانشکده صدا و سيما قم است.