Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 21128
تاریخ انتشار : 13 دی 1391 12:12
تعداد بازدید : 1283

کتاب تجلي معنا در هنر اسلامي

کتاب "تجلي معنا در هنر اسلامي" به نويسندگی: جاناتان بلوم، شيلابلر، كارل جي دوري، ريچارد ايتنگها وسن و اولگ كرابر وترجمه: اكرم قيطاسي توسط انتشارات سوره مهر منتشر شده است

کتاب "تجلي معنا در هنر اسلامي" به نويسندگی: جاناتان بلوم، شيلابلر، كارل جي دوري، ريچارد ايتنگها وسن و اولگ كرابر و ترجمه: اكرم قيطاسي توسط انتشارات سوره مهر منتشر شده است.

ايده هنر اسلامي كه در قرن هفتم در عربستان شروع شد و تا قرن پانزدهم تمامي سرزمين ها مابين اقيانوس اطلس و هند و منطقه وسيعي از آسياي مركزي تا صحراهاي آفريقا را دربر مي گيرد، مفهوم جديدي است كه توسط خود فرهنگ اسلامي ابداع نشد بلكه ديگران آن را به كار بردند به باور نويسنده هيچ يك از هنرمندان يا حاميان آن ها كه در اين كتاب مورد اشاره قرار گرفته اند هرگز اثر خود را به عنوان هنر اسلامي تصور نمي كردند اما به احتمال اين هنرمندان در برخي نقاط و دوره ها، اثر خود را با عبارات جغرافيايي يا سلسله هاي حاكم در نظر مي گرفتند مانند هنر سوري و مصري يا عثماني و مغولي.

نويسنده در اين گفتار تاريخ اسلامي را به سه دوره تقسيم مي كند كه در دوره اول ريشه هاي اسلام و ظهور جوامع اسلامي را تا سال 900 ميلادي بررسي مي كند. طي اين دوره، بيشتر سرزمين هاي اسلامي تحت فرمان برداري يك خلافت واحد كه در عربستان، سوريه يا عراق حكومت مي كرد، يك پارچه بودند.

اسلام توسط پيروان يا جانشينان حضرت محمد(ص) با سرعت شگفت انگيزي گسترش پيدا كرد همچنان كه در عمليات نظامي آن ها در مقابل دشمن كه به طور تصادفي ضعيف شده بود به طور چشمگيري پيروز شدند. طي يك دهه، ارتش اسلام تمام عربستان را فتح كرد. فلسطين و سوريه از امپراطوري بيزانتين گرفته شد. اين سرزمين ها از سده چهارم ميلادي تحت حكومت روم بودند. ايران و عراق از سلسله ايراني ساسانيان گرفته شد. مصر كه يكي ديگر از سرزمين هاي بيزانتين بود در سال 646 توسط ارتش اسلام فتح شد. آن ها از شمال آفريقا گذشته و تا اقيانوس اطلس پيش رفتند. در سال 711 از جبل الطارق گذشتند تا شبه جزيره ايبريا (شامل پرتقال و اسپانيا) را از ويزيگات ها بگيرند و تا فرانسه پيش رفتند و...

در ادامه اين بحث هنر معماري و تجلي معنايي آن در مساجد، كاخ ها و كاشي كاري ها دنبال مي شود و در اين راستا با ذكر نمونه هايي از آثار به جا مانده مي پردازد يكي از اين نمونه ها مسجد امويان در دمشق است كه قسمت پايين ديوار آن با صفحات مرمر و قسمت هاي بالاي ديوار، با گستره هاي كاشي هاي براق پوشانيده شده اند. در اينجا نيز، مطالبي از قرآن كريم و همين طور مناظري روي كاشي ها كار شده است. اما تنها يك قاب بندي بزرگ باقي مانده و منظره اي از يك رودخانه را نشان مي دهد كه در زير خانه هايي بسيار زيبا روان است و عمارت هايي كه با درختان از هم جدا شده اند. شايد كاشي كاري هاي ديگر، مناظري از بهشت را كه در قرآن توصيف شده اند به تصوير كشيده بودند. (جايي كه مؤمنان پس از مرگ به آنجا مي روند، همان طور كه كاشي كاري هاي مسيحيان، گرويه از قديسين را نشان مي دادند كه مسيحيان واقعي در بهشت از همراهي آن ها استفاده مي كنند.)

در دوره مياني كه مبحث بعدي كتاب حاضر را تشكيل مي دهد، فروپاشي خلافت در قرن دهم و ظهور قدرت هاي منطقه اي متعددي را با سنت هاي هنري مشخصي دربر مي گيرد.

به نقل از كتاب حاضر، به سختي مي توان اين دوره 250 ساله را از نظر سير تاريخي و روند پيشرفت تعريف كرد علت اين امر، تفاوت هاي منطقه اي و پيچيدگي هاي روبه رشد ارتباطات با بقيه دنياي اسلام، غرب، بيزانتين و حتي هند و چين بود. حوزه حكومت فاطميون شامل آفريقاي شمالي و سيسيل، مصر و عربستان و حتي درياي مديترانه بود و مخالفين اسلام را نيز دربر مي گرفت. قدرت و ثروت فاطميون از نظر سياسي و تا حدي از نظر فرهنگي و هنري تا اواسط قرن يازدهم، رو به افزايش بود اما كمي بعد از سال 1050 در اواسط حكومت خليفه، مشكلات مالي، قحطي، خشكسالي و ناآرامي هاي اجتماعي منجر به دو دهه بحران داخلي شد.

همچنين در دنباله اين بحث هنر و معماري در زمان خلافت فاطميون آثار به جا مانده از اين دوران بررسي مي شود.

«به عنوان نمونه، يك مسجد بازسازي شده نيز از مهديه فاطميون (اولين پايتخت آن ها) باقي مانده است اين بنا ابتدا يك ايوان مسقف با يك سالن سرپوشيده براي نماز، شامل شش شبستان بود كه نسبت به قبله، زاويه راست داشتند. يك شبستان محوري به گنبدي در جلوي محراب ختم مي شد، و يك ايوان ستون دار در قسمت جلوي سالن سرپوشيده، به عنوان مسير ارتباطي بين قسمت هاي باز و سرپوشيده و به عنوان قسمتي از ديواني با چهار ايوان ستون دار به كار مي رفت.»

اما بديع ترين نكته اين بنا، نماي آن است كه شامل كل ديوار شمال غربي مسجد مي شود، اين ديوار در هر گوشه اش، زواياي تندي دارد كه محدوده ساختمان را به طور كامل مشخص مي كند و سه دروازه قرنيه دارد كه دروازه مياني درون يكي از زواياي تند قرار دارد و با طاقچه هايي تزئين شده است. قديمي ترين نمونه نماي مسجد نوعي حس وحدت را نه تنها در مورد ديواره بيروني بلكه در كل ساختمان القا مي كند...»

يك نكته در مورد تزئينات اوايل دوره فاطميون اين است كه اين تزئينات محدود به گچ كاري يا سنگ كاري نيستند، استفاده از چوب رايج بوده است هرچند مقدار زيادي از آن باقي نمانده است، كاشي كاري نيز به كار رفته است كه بيشتر از طريق ستون مربوطه و از تزئينات عالي گنبد بزرگ جلوي محراب مسجد الاقصي در اورشليم مي توان به اين مسئله پي برد.

در ادامه در خصوص بررسي و ارزيابي هنر در دوره سلجوقيان آمده است: يكي از مهم ترين شكل هاي هنر دوره سلجوقيان، نقاشي مينياتور بود كه نمونه آن را در مكتب به اصطلاح بغداد در اوايل قرن سيزدهم مشاهده مي كنيم. كتاب ها و رساله هاي علمي نيز به سبك هاي ساده و مزين، در شكل هاي مصور وجود داشتند.

همچنين در اين فصل به اهميت هنر دوره اتابك ها و ايوبيان نيز پرداخته شده است. كه اين اهميت به پارچه بافي شان بود. در مصر، از الگوي فاطميون پيروي مي شد و در عراق و سوريه از مدل هاي ايراني استفاده مي شد. اسامي اي كه ما امروز براي پارچه هاي خاصي به كار مي بريم ياد آورد خاستگاه آن هاست، موصلين كه نوعي پارچه ابريشمي است بر اساس اسم موصل آورده شده است. تم هاي مورد توجه براي طراحي پارچه، شامل موتيف هاي حيوانات (به صورت سمبليك و يا بازنمايي) و تزئينات كوچك تري به شكل قاب بندي هاي تزئيني هستند اين گونه طرح ها در دوره فاطميون ديده مي شوند.

در بخشي از كتاب كه موسوم به امپراتوري كبير است و آخرين دروه از تاريخ اسلامي را تشكيل مي دهد نويسندگان مجموعه حاضر ضمن پرداختن به امپراتوري هاي بزرگ نظير امپراتوري عثماني و ذكر تاريخچه مختصري از آن ها به هنر و معماري آن ها مي پردازد چنان كه در مقدمه اين فصل آمده است: حاكمان در دوره جديد از هنر ساختمان سازي براي بهبود تصوير قلمرو خود در پايتخت هايشان، در ساختن مساجد داراي مقبره ها، كه از دوران قديم به عنوان قدرت معنوي اين سلسله هاي بزرگ شناخته شده بودند، استفاده كردند. اين سبك هاي حكومتي با پيشرفت در ارتباطات و بازنمايي هاي معماري به قسمت هاي ديگر منتقل شدند به گونه اي كه مساجدي به سبك عثمانيان در مصر و شمال آفريقا يا مساجدي به سبك مغولان در شبه قاره هند بيانگر قدرت حاكمان و محدوده هاي قلمرو آنان هستند.

همچنين يكي از بهترين نمونه هاي سبك معماري مغول، شهر فاتح پور است. پايتخت جديد در سال 1571 توسط امپراتور اكبر در چهل كيلومتري غرب اكبرآباد در ميانه منطقه وسيعي كه مشرف به يك درياچه بزرگ بود و امروز خشك شده است، تأسيس شد. پنجاه سال قبل از آن تاريخ، پدربزرگ اكبر به نام بابور، كه از فرقنه در جست وجوي شانس خود به هند آمد در اين قسمت يك باغ و عمارت كلاه فرنگي در نزديكي شهر فاتح پور ايجاد كرد.

در ادامه همين مبحث نويسنده در رابطه با خط و هنر كتاب مطالبي را ذكر كرده و به نمونه هايي از آن اشاره شده است.

اولين اسناد به خط عربيف در سوريه پيدا شده اند. يك كتيبه از النما مربوط به سال 328 كه به زبان عربي با حروف الفباي نباتيه نوشته شد، قديمي ترين نمونه هاي عربي كه در سال هاي 512 تا 568 نوشته شده اند، شامل سه كتيبه هستند كه در نزديكي دمشق پيدا شدند و يك كتيبه سه زبانه يوناني، عربي و سوري كه در نزديكي حلب به دست آمده است.

به نقل از كتاب حاضر، در برخي نوشته هاي افقي قرآن، از رسم الخط زاويه دار استفاده مي كردند كه از خط درهم شبيه به خط عمودي تا نوشته هاي قرآني، با قلم روي پوست و با استفاده از ني و جوهر تشكيل شده بودند. شيوه اي كه براي نوشتن استفاده مي شد بسيار سنجيده و هدفمند بود، حركت قلم به طور كامل كنترل شده و خطوط افقي صاف بودند و بيشتر به شيوه نوشتن كتيبه هاي روي سنگ و كاشي شبيه بود تا نوشته هاي معمولي كه روي پاپيروس نوشته مي شد.

اهميت قرآن باعث تبديل زبان عربي از يك گويش محلي به يك زبان ميانجي امپراتوري شد در طول زندگي پيامبر، زبان عربي تنها توسط عده كمي از افراد محلي در شرق و شمال درياي مديترانه استفاده مي شد اما در كتر از سه قرن، اين زبان جايگزين زبان هاي قديمي تري مانند لاتين، يوناني، سوري و فارسي شده و در مذهب، دولت، تجارت، ادبيات و علوم به كار رفته و...

همچنين در خصوص هنر منسوجات اين دوره آمده است: نقش اصلي منسوجات در اسلام، از دوران اوليه به واسطه پوششي كه (در عربي به نام كسوه معروف است) كعبه را مي پوشاند، مورد تأكيد قرار گرفته است گرچه در قرآن نامي از اين پوشش آورده نشده اما به نظر مي رسد كه حتي از دوران ماقبل اسلام بر گرد كعبه آويخته شد. پس از ورود اسلام، پوشش جديدي در يمن يا مصر تهيه و به مكه فرستاده شد. تهيه اين پوشش افتخار بزرگي به شمار مي آمد و حاكمان براي كسب چنين امتيازي باهم مي جنگيدند...

نكه ديگري كه به آن اشاره شده است اينكه: منسوجات پر زرق و برق در قرن هفتم، در عربستان رايج بوده است چرا كه قرآن در چند جا لباس هاي فاخر را براي متقيان در بهشت نويد مي دهد كه لباس هاي آن ها از ابريشم خواهد بود و آن ها بر فرش ها و پشتي هايي تكيه خواهند زد.

همچنين بحث در خصوص هنرهاي تزئيني آخرين مبحثي است كه بخش آخر كتاب حاضر را تشكيل مي دهد و به نمونه هايي از آن ها اشاره مي شود.

در دوران بعد، هنرهاي مرتبط با آتش و ديگر هنرهاي وارداتي از اروپا و چين، با رقابت هاي بالايي مواجه شدند كه به علت رشد تجارت از طريق دريا، بسيار در دسترس بودند. گرچه سفال هاي لعاب دار فوق العاده و ظروف فلزي زيبا در سرزمين هاي اسلامي توليد مي شد.

بسياري از آثار ظريف هنري كه در اين دوره ها ساخته مي شدند جزو لوازم، جواهرات و نشان هاي پادشاهي بودند كه براي همه حكام آن دوره (به ويژه سلاطين عثماني، شاهان صفوي و امپراتوري هاي مغول) ساخته مي شدند و آن ها مجموعه هايي غني از لوازم تزئيني و ظروف شخصي داشتند.

اين كتاب يك بيان روايي است كه به بسياري از جنبه هاي مهم فرهنگ اسلامي مي پردازد به ويژه جنبه هايي كه به طور بصري در معماري و ديگر هنرها جلوه مي كنند.

در اين مجموعه نويسنده در هر فصل يك چارچوب تاريخي تقريبي را در نظر دارد كه قلم هاي متفاوتي آن را اجرا كرده اند.

مؤلفان معتقدند هنر پنجره اي است به سوي فرهنگ و تاريخ و آثار هنري با اهداف و منظورهاي خاصي خلق شده اند كه بايد توضيح داده شوند.

كتاب حاضر تلاش دارد موضوع پيچيده اي را با ساده ترين روش و به شكلي قابل دسترسي، ارائه كند نويسندگان اين كتاب جاناتان بلوم، شيلا بلر، كارل جي دوري، ريچارد اتينگهاوس و اولك گرابر در قالب يازده فصل هنر اسلامي را از دوران ظهور تا قرن حاضر در حوزه معنا مورد تحليل و تفسير قرار داده اند.

آرشیو معرفی کتاب های: دین و رسانه، هنر دینی و...

ثبت شده توسط : م.ر فرزین

نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

تمامي حقوق اين سايت متعلق به دانشکده صدا و سيما قم است.